La Haine

Nieprzypadkowo osiedle przypomina labirynt. Bohaterowie bez końca krążą tymi samymi ulicami, przechodzą przez te same przejścia i wracają w te same miejsca. Z pozoru poruszają się swobodnie. W rzeczywistości ich ruch przypomina spacer po zamkniętym wybiegu. Mogą zmieniać kierunek, ale nie są w stanie opuścić systemu, który wyznacza granice ich codzienności.

Ten motyw staje się jeszcze bardziej wyrazisty dzięki czarno-białym zdjęciom. Monochromatyczny obraz zaciera granice pomiędzy budynkami a niebem. Beton niemal stapia się z horyzontem. W rezultacie przestrzeń traci głębię. Nie otwiera się przed bohaterami, lecz zamyka się wokół nich. Osiedle przestaje przypominać miejsce zamieszkania. Coraz bardziej przypomina ogromną klatkę.

Jedynym realnym połączeniem z resztą świata pozostaje kolej podmiejska RER. W filmie pociąg nie jest zwykłym środkiem transportu. Nabiera znaczenia symbolu kruchej więzi łączącej banlieue z centrum Paryża. Dopóki kursuje, bohaterowie mogą mieć złudzenie, że granicę między dwoma światami da się przekroczyć. Kiedy jednak spóźniają się na ostatni pociąg, odkrywają, jak niewielką kontrolę mają nad własnym losem.

O ich uwięzieniu nie decyduje mur ani ogrodzenie. Wystarczy rozkład jazdy. Tak odczytana scena sugeruje, że współczesne wykluczenie rzadko przybiera formę fizycznych barier. Nie potrzeba drutów kolczastych ani wież strażniczych. Wystarczy odpowiednio zaprojektowana przestrzeń. Jeśli szkoły, miejsca pracy, instytucje kultury i dobrze płatne zawody znajdują się zawsze gdzie indziej, granica staje się równie skuteczna jak więzienny mur.

Podróż do centrum Paryża nie oznacza więc dla bohaterów ucieczki z betonowego labiryntu. Jest przejściem z jednej formy wykluczenia do drugiej. Na osiedlu są u siebie, ale nie mają przyszłości. W centrum widzą przyszłość, lecz od pierwszej chwili otrzymują sygnał, że nie są tam mile widziani. Beton kończy się więc znacznie później niż granice osiedla. Kassovitz sugeruje, że prawdziwa architektura wykluczenia nie została zbudowana z wielkiej płyty. Została zbudowana w ludzkich głowach.

Dach, z którego nie można odlecieć

Wśród wszechobecnego betonu, policyjnych patroli i monotonii osiedla Mathieu Kassovitz pozwala swoim bohaterom na krótką chwilę oddechu. Nie dzieje się to przypadkiem na ulicy ani w mieszkaniu. Scena rozgrywa się wysoko ponad ziemią – na dachu jednego z bloków.

Miejsce to ma wymiar symboliczny. Przez większą część filmu Vinz, Hubert i Saïd poruszają się pomiędzy betonowymi ścianami, podwórkami i wąskimi przejściami. Kamera niemal nieustannie obserwuje ich z poziomu ulicy, jakby byli przywiązani do ziemi niewidzialnym ciężarem. Dach staje się jedyną przestrzenią, w której mogą dosłownie wznieść się ponad otaczający ich świat. Nad głowami nie ma już kolejnych pięter, balkonów ani betonowych stropów. Jest tylko niebo. To jedyny moment, w którym banlieue przestaje przypominać więzienie.

Na dachu chłopaki organizują nielegalnego grilla. Rozmawiają, śmieją się, puszczają muzykę, wygłupiają się i obserwują okolicę. Nie planują zemsty, nie uciekają przed policją i nie próbują niczego nikomu udowodnić. Przez kilka minut są po prostu młodymi ludźmi spędzającymi razem letni wieczór.

Scena przypomina widzowi o czymś niezwykle istotnym. Kassovitz nigdy nie przedstawia swoich bohaterów jako urodzonych przestępców. Wręcz przeciwnie – pokazuje ich jako ludzi zdolnych do serdeczności, humoru i zwyczajnej radości. Gdy tylko na moment znika presja ulicy, agresja ustępuje miejsca koleżeństwu, a napięcie zostaje zastąpione swobodą.

Dach nabiera znaczenia wykraczającego poza samą architekturę. Jest enklawą wolności – jedyną przestrzenią, którą bohaterowie mogą choć przez chwilę uznać za własną. Nie bez znaczenia pozostaje również perspektywa. Z wysokości osiedle wygląda inaczej niż z poziomu ulicy. Beton przestaje przytłaczać, horyzont wydaje się szerszy, a świat – choćby na krótką chwilę – większy niż kilka bloków, pomiędzy którymi Vinz, Hubert i Saïd każdego dnia krążą bez wyraźnego celu. Można odnieść wrażenie, że właśnie tutaj znajdują się najbliżej normalnego życia.

Dlatego wejście policji okazuje się tak bolesne. Funkcjonariusze nie pojawiają się dlatego, że grill stanowi realne zagrożenie. Nie chodzi o bezpieczeństwo przeciwpożarowe ani o troskę o mieszkańców. Ich obecność ma przede wszystkim znaczenie symboliczne. Państwo przypomina młodym ludziom, że nawet ta niewielka przestrzeń nie należy do nich.

To charakterystyczna cecha świata przedstawionego przez Kassovitza. System nie toleruje autonomii. Każde miejsce, w którym mieszkańcy przedmieść mogliby poczuć się niezależni, wcześniej czy później zostaje podporządkowane kontroli. Dach nie jest wyjątkiem. Policja brutalnie kończy spotkanie, zmuszając wszystkich do zejścia na dół. To niezwykle wymowny obraz. Przez kilka minut bohaterowie dosłownie znajdowali się ponad betonem, by chwilę później zostać sprowadzonymi z powrotem na ziemię.

Scena może być odczytana jako sugestia, że w świecie La Haine nawet ruch w pionie ma znaczenie. Każda próba uniesienia się ponad własne położenie spotyka się z natychmiastową reakcją systemu. Nie trzeba nikogo zamykać w więzieniu. Wystarczy nieustannie przypominać mu, gdzie jest jego miejsce.

Człowiek potrzebuje przestrzeni, w której może na chwilę przestać walczyć, nie musi udowadniać swojej siły ani nieustannie bronić własnej godności. Dla Vinza, Huberta i Saïda takim miejscem jest właśnie dach.